Бурун оқишларнинг хилма-хиллиги

Ринит (бурун оқиши) – бу бурун ва бурун-ҳалқум шиллиқ қаватининг яллиғланиши ва шишиши ҳисобланади. У бурун йўлларидан ажралма оқиши, аксириш ва йўтал, камроқ — ҳид билишнинг пасайиши, иситма, бош оғриғи ва қулоқлар битиши билан тавсифланади.

Бурун оқишлар қандай бўлади?

Ринитнинг замонавий таснифи жуда кенг ва шунга ўхшаш этиологияли турли касалликларини қамраб олади (ЖССТ ARIA, 2008).

1. Юқумли

Ўткир

● Вирусли 

● Бактериал 

● Бошқа юқумли қўзғатувчилар томонидан қўзғатилган

2. Аллергик

● Интермиттирловчи 

● Персистланган

3. Бошқалар

● Идиопатик 

● Медикаментоз (дори-дармонли) 

● Аспиринли 

● Бошқа дорилар келтириб чиқарган 

● Гормонал 

● Эозинофил синдромли ноаллергик ринит (ЭСНР) 

● Озиқ-овқат 

● Психоген (рухий) 

● Атрофик

Ринит сабаблари

Ўткир ринит кўпинча юқумли қўзғатувчининг бурун шиллиқ қаватига тушиши натижасида юзага келади. Бу ҳолат организмнинг қўшимча патогенлардан ҳимоя қилишга қаратилган тизимли реакциясининг бир қисмидир.

Аденовирус, риновирус ёки грипп вируси каби инфекциялар энг кенг тарқалган вирусли инфекциялар ҳисобланади. Ўткир ринит одатда пневмококклар ёки стрептококклар келтириб чиқарадиган бактериал табиатга эга бўлиши ҳам мумкин. Ринитнинг ушбу турларини фарқлаш жуда муҳим, чунки тўғри ташҳис кейинги даволашни белгилайди.

Юқумли бўлмаган сабабларга аллергик реакциялар киради. Улар орасида аллергик ринит биринчи ўринда туради. Мавсумий (интермиттирловчи) шакл одатда ўсимлик гулчанглари билан боғлиқ бўлса, йил давомида учрайдиган (персистланган) шаклни ҳайвонларнинг жунлари ёки баъзи озиқ-овқатлар каби аллергенлар келтириб чиқаради.

Аллергик ринит аллергеннинг бурун шиллиқ қаватига киришига жавобан юзага келади. Иммун тизим шиллиқ қаватга зарар етказадиган, яллиғланиш ва шиш пайдо бўлишига олиб келадиган циркуляцияланувчи иммун комплексларни ҳосил қилади.

Ўткир ринит турли хил кимёвий бирикмалар, шу жумладан аэрозоллар ёки майда дисперс чанг каби бошқа агрессив агентлар таъсирида юзага келиши мумкин.

Бундан ташқари, ўткир ринит бурун-ҳалқум шиллиқ қаватининг механик шикастланиши туфайли ҳам юзага келиши мумкин. Жароҳатга жавобан яллиғланиш жараёни компенсатор механизм сифатида бошланади, унинг ёрдамида организм шикастланган тўқималарнинг янгиланиши ва қайта тикланишини тезлаштиришга интилади.

Диагностика (ташҳислаш) Ринитларнинг хилма-хиллиги ва улар клиник кўринишларининг ўхшашлиги ташҳис қўйишни мураккаблаштиради. Ташҳис қўйишнинг асосий усуллари беморнинг шикоятларини баҳолаш ва шифокор томонидан риноскоп ёки рефлектор ёрдамида текширишдир. Узоқ муддатли инфекцияларда қўшимча равишда рентгенография ва КТ ўтказилади. Ринитнинг асосий шакллари қуйидаги характерли белгилар билан ташҳисланади:

Вирусли ринит: ажралма шаффоф, кўпинча жуда кўп, йирингсиз.

Бактериал ўткир ринит: вирусли ринитга қараганда оғирроқ кечади. Бурун ажралмаси тезда сарғиш-яшил рангга киради ва кўпинча йирингли ёки шиллиқ-йирингли бўлади. Тана ҳарорати 38-39°C гача кўтарилиши мумкин, аммо баъзида бу симптом вирусли инфекцияда ҳам кузатилади.

Аллергик ринит: дастлабки ташҳис анамнез маълумотларига асосланади, шундан сўнг тадқиқот синовлар ўтказилади.

Вазомотор ринит: бурун йўлларининг шишиши ва бурундан юқумли агентлар билан боғлиқ бўлмаган ажралма оқиши қайд этилади.

Дори-дармонли ринит: маҳаллий томирларни торайтирувчи препаратлардан узоқ муддат фойдаланиш (10-15 кундан ортиқ) натижасида ривожланади.

Бурун оқишини даволаш

Ўткир ринитни даволаш унинг сабаби ва характерига боғлиқ.

Асосий ёндашувларга қуйидагилар киради: 

● Маҳаллий таъсирга эга томирларни торайтирувчи воситалар: шиш ва яллиғланишни бартараф этиш учун ишлатилади. Беморларни максимал ўн кундан кейин ушбу дориларни қўллашни тўхтатиш кераклиги тўғрисида огоҳлантириш лозим. 

● Ринорея ва тумовни бартараф этиш учун препаратлар: бурун шиллиғи ишлаб чиқилиши ва хоссаларига таъсир қиладиган муколитиклар, мукокинетиклар ва мукорегуляторлар буюрилади. 

● Микробларга қарши воситалар: юқумли агентни йўқ қилиш учун буюрилади. Вирусга қарши препаратлар ва антибиотиклар ўртасидаги танлов инфекциянинг табиати билан белгиланади. 

● Антигистамин препаратлар: аллергик компонент мавжуд бўлганда ишлатилади. Узоқ муддатли даволаниш учун иложи бўлса аллергенни йўқ қилиш чоралари кўрилади ёки аллергенга хос иммунотерапия (АСИТ) буюрилади. 

● Симптоматик терапия: бутун организмни барқарорлаштиришга қаратилган тизимли таъсирга эга препаратларни, масалан иситмани туширувчи (масалан, ибупрофен ёки парацетамол) препаратларни ўз ичига олади. Иммуностимуляторлар (гарчи уларнинг самарадорлиги баҳсли бўлиб қолаётган бўлса ҳам) ва витамин комплексларини ҳам қўллаш мумкин.

Ринитни олдини олиш усуллари

Ўз вақтида ва тўғри даволанганда ринит осон даволанади ва асоратлар келтириб чиқармайди. Асосий профилактика чораларига қуйидагилар киради:

Умумий қўллаб-қувватловчи чоралар: соғлом овқатланиш, тоза ҳавода мунтазам сайр қилиш, етарлича дам олиш ва ухлаш.

Гигиена ва эҳтиёткорлик: юқумли касаллик белгилари бўлган одамлар билан алоқа қилишдан сақланиш ва гигиена қоидаларига риоя қилиш.

Совуқ қотишдан сақланиш: совуқдан ҳимоя қилиш ва ўз вақтида исиш чораларини кўриш.

Витаминли-минералли комплексларни қабул қилиш: иммун тизимни қўллаб-қувватлаш.

Эмлаш: грипп вирусига қарши эмлашлар.

Малакали тиббий ёрдам олиш учун ринит симптомлари пайдо бўлганда шифокорга ўз вақтида мурожаат қилиш.

Ўзбекистонда “Риноксил” препаратлари қатори тақдим этилган. “Риноксил” спрейи ўзининг формуласи туфайли ринитнинг барча аломатларига қарши курашади. 

Қуйидаги касалликларда бурун, бурун-ҳалқум ва гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг шишишида қўлланилади: 

- шамоллаш касалликларида (ўткир ринит); 

- бурун бўшлиқлари яллиғланишида (ўткир синусит); 

- евстахиитда; 

- аллергик ринитда (шу жумладан, пичан иситмасида); 

- ўрта отитда (ёрдамчи терапия воситаси сифатида, чунки у евстахий найи оғзи атрофидаги шиллиқ қаватнинг шишишини камайтиради).

Препарат, шунингдек, бурун бўшлиғини текшириш ёки жарроҳлик манипуляциясини енгиллаштириш учун ишлатилади.

“Риноксил” қаторидаги спрейлар истеъмолчиларнинг фикрига кўра Ўзбекистонда 1-рақамли препарат сифатида тан олинган. "Ижтимоий фикр" жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази томонидан ўтказилган тадқиқот натижаларига кўра, Ўзбекистон аҳолисининг 86,0% бурун оқиши ва битишини даволаш учун бурун спрейини ишлатишни афзал кўришади.

"Риноксил" препаратининг моддаси EDQM Европа дирекцияси томонидан сертификатланган ва CЕР сертификатига эга, бу хом ашё ишлаб чиқаришнинг мувофиқлигини тасдиқлайди ва Европа фармакопеясининг барча талабларига жавоб беради ва шу билан ишлатиладиган хом ашёнинг сифат даражаси энг юқорилигини исботлайди.

EDQM спрейларини ишлаб чиқариш ва қуйиш GMP Европа стандартидаги дори воситаларини ишлаб чиқариш ва сифатини назорат қилишни ташкиллаштиришнинг барча талабларига жавоб берадиган заводда амалга оширилади, бу сифат ва хавфсизликни кафолатлайди.